Thờ Mẫu là một tín ngưỡng cổ truyền của nhân dân Việt Nam. Ở thời mở đầu của lịch sử, bà Quốc Mẫu Âu Cơ được tôn vinh là Tổ của Bách Việt. Đền thờ bà ở xã Hiền Lương huyện Hạ Hòa, tỉnh Phú Thọ. Ở Vĩnh Phúc, có bà Lăng Thị Tiêu được tôn vinh là Quốc Mẫu, được thờ chính ở xã Đại Đình huyện Tam Đảo trên ngang chừng núi Thạch Bàn, gọi là đền Tây Thiên.
Đó là các vị nữ thần, được tôn vinh lên hàng các Bà mẹ Việt Nam, thấy ghi chép đầu tiên trong lịch sử Việt Nam, trong phả hệ về 18 thời đại các vua Hùng.
Xét trong thế thứ xếp hạng về các nữ thần, hai bà đứng ở hàng Quốc Mẫu, tức là bà mẹ chí tôn, vào bậc thứ nhất. “Mẹ” là từ Việt nguyên gốc. “Mẫu” nghĩa là mẹ của một từ gốc Hán, được các triều đại phong kiến Việt Nam dùng để truy phong cho các nữ thần có công lao đặc biệt với dân, với nước và đều là các nhân thần.
Tín ngưỡng thờ Mẫu xuất phát từ nguyên lý thờ nữ thần trong thiết chế thờ tự Bách thần của quốc gia Đại Việt được tôn vinh lên hàng Mẫu.
Tín ngưỡng thờ Mẫu Tứ phủ là một dạng thức tín ngưỡng xuất hiện từ rất lâu đời, bắt nguồn từ tín ngưỡng nông nghiệp nguyên thủy thời cổ đại. Đó là tín ngưỡng thờ Trời (Thiên phủ), thờ Đất (Địa phủ), thờ Cây (Phủ Thượng ngàn), thờ Nước (Thoải phủ) - những nhân tố cấu thành và quyết định sự sinh tồn của nền nông nghiêp lúa nước ở vùng đồng bằng châu thổ Bắc Bộ. Những tín ngưỡng dân gian đó được nhân lên trong sự tồn tại và phát triển của đời sống xã hội và các dạng thức văn hóa tâm linh do con người tích hợp qua từng thời kỳ, trong đó có ở địa bàn Vĩnh Phúc.
Năm 2009, Sở Văn hóa Thể thao và Du Lịch xuất bản cuốn sách “Tín ngưỡng thờ Mẫu ở Vĩnh Phúc”. Đây là giai đoạn 2 của một công trình nghiên cứu khoa học cấp tỉnh trong 2 năm, được Hội đồng Khoa học - Công nghệ tỉnh nghiệm thu, đánh giá xuất sắc. Sách dày 229 trang, khổ 20,5cm.
Cuốn sách giới thiệu về tín ngưỡng thờ Mẫu Tứ phủ với các dạng thức phát triển và bản sắc địa phương riêng biệt ở Vĩnh Phúc. Cuốn sách gồm 3 phần lớn:
Phần I: Mẫu thần trong tín ngưỡng thờ Mẫu ở Vĩnh Phúc.
Mẫu thần thực sự là sự suy tôn đặc biệt với một số Nữ thần trong hệ “bách thần” lên hàng Mẫu.Từ “Mẫu”, vừa có ý nghĩa là “Bà mẹ sinh” của từng con người cụ thể, vừa có nghĩa là sự sâu nặng về ý thức cội nguồn, ấy là nguồn gốc về sự sinh sản và nuôi dưỡng. Con người được sinh ra, được nuôi dưỡng trưởng thành là công lao của bà mẹ: Mẹ dưỡng dục. Cũng từ đó, “mẹ Sinh” trở thành bà “mẹ Dưỡng”. Tất cả những yếu tố đó tạo thành vật chất nuôi sống con người đều được quy về một chữ “Dưỡng”. Dưỡng tức là sự sống vậy.
Các mẫu thần hầu hết có nhân thân là các nhân thần, hoặc có tiểu sử nhân thần, là các nhân vật gắn với thời sơ sử của dân tộc, như các vị Mẫu thần: Quốc Mẫu Âu Cơ, Quốc Mâu Tây Thiên cùng vị Vương Mẫu (mẹ sinh của Phù Đổng Thiên Vương (tức Thánh Gióng) đều thuộc thời đại 18 đời các vua Hùng.
Tục lệ thờ Mẫu, nguyên gốc là thờ các nữ thần, thuộc tỉnh Vĩnh Phúc, có bốn bà nữ thần được tôn vinh lên hàng Mẫu:
- Nữ thần núi Tam Đảo tên họ là Lăng Thị Tiêu, người làng Đông Lộ, nhân vật của thời đại Hùng Vương thứ VII được triều đình nhà Lê truy phong là Tam Đảo Sơn Trụ Quốc Mẫu Đại Vương (hoặc Tối Linh Đại Vương)
- Nữ thần Triệu Thị Khoan Hòa ở hàng Hiền Lương xã Thanh Lãng huyện Bình Xuyên, được truy phong ở hàng Thánh Mẫu.
- Nữ thần Phù Lữ Nương, người làng Cung Thượng xã Bình Định huyện Yên Lạc, được truy phong là hàng Thánh Mẫu.
- Nữ thần tên húy là Dưỡng, được thờ cúng ở Miếu Tam Thánh xóm Xuôi Ngành làng Nội Phật, xã Tam Hợp huyện Bình Xuyên được truy phong là Thánh Mẫu Dưỡng.
Lăng Thi Tiêu được truy phong là Quốc Mẫu, ba vị còn lại đều ở thời kỳ Trưng Nữ Vương, có công chống ngoại xâm, được phong là Thánh Mẫu. Những thông tin chi tiết về các Thánh Mẫu, mời quý độc giả đọc từ trang 11 tới trang 19 của cuốn sách.
Phần II: Tín ngưỡng thờ Mẫu Tứ phủ.
Ở chương sách này, độc giả sẽ được tìm hiểu về sự hình thành của Mẫu Tứ Phủ; Đạo Mẫu; Tứ Phủ - Tam Phủ trong tín ngưỡng thờ Mẫu; Sắc phục của Mẫu; Điện thần Đạo Mẫu; Điện Mẫu ở các làng xã; Về lai lịch các thánh tượng tôn thờ trong điện Mẫu ở Vĩnh Phúc; Sự xâm nhập ảnh hưởng của điện Mẫu Tứ Phủ vào điện thần thờ Mẫu thần ở Vĩnh Phúc; Nghi lễ và Hội lễ về Mẫu Tứ phủ ở Vĩnh Phúc.
Mẫu Tứ Phủ xuất phát là một tín ngưỡng thờ Âm – Dương. Biểu hiện cụ thể là thờ Mẹ, thờ Cha. Mẹ, Cha là hai khái niệm về âm dương. Sự hòa hợp âm dương để sinh ra muôn loài, trong tư duy “Dương sinh – Âm thành”: Cha sinh ra, Mẹ nuôi dưỡng. Cụ thể: Mẹ là một tư duy về bốn miền vũ trụ. Ở đó mỗi miền có một nữ thần cai quản ở vị trí cao nhất đươc suy tôn là Mẹ. Chữ Hán Việt gọi là Mẫu. Có Mẹ cai quản vùng trời, được gọi là Mẫu đệ nhất Thượng Thiên; Mẹ cai quản miền núi rừng, được gọi là Mẫu đệ nhị Thượng Ngàn; Mẹ cai quản miền sông bể được gọi là Mẫu đệ tam thủy cung. Gọi nôm là Mẫu Thoải (do chữ Thủy mà ra); Mẹ cai quản miền đất đai được gọi là Mẫu đệ tứ Địa phủ. Trong tâm thức dân gian, các “Mẹ” (Mẫu) đó đều thuộc các dòng tiên nữ. Còn Cha là vua cha Bát Hải Động Đình, thuộc dòng rồng, là Long vương ở dưới nước, thủy cung.
Phần III: Các giá đồng ở Vĩnh Phúc.
Múa hầu đồng là loại hình múa dân gian xuất phát từ nhu cầu tâm linh thờ phụng các vị thần trong tín ngưỡng thờ Mẫu. Múa hầu đồng được thực hiện theo các giá. Phần này giới thiệu về trình tự các bước diễn của mỗi giá đồng bao gồm: Giá đồng Quan Trần Triều Hưng Đạo Đại Vương; Giá đồng Vương cô Đệ Nhất; Giá đồng Vương cô Đệ Nhị; Các giá hàng Chúa; Các giá hàng Quan; Các giá hàng Chầu; Các giá hàng ông Hoàng; Các giá hàng Cô; các giá hàng Cậu. Để tìm hiểu thông tin về các giá đồng ở Vĩnh Phúc mời quý độc giả đọc từ trang 131 đến trang 217 của cuốn sách.
Để hiểu đúng về tín ngưỡng thờ Mẫu và phát huy được giá trị đích thực là tín ngưỡng truyền thống trong nền văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc Việt Nam, kính mời quý độc giả tìm đọc cuốn sách “Tín ngưỡng thờ Mẫu ở Vĩnh Phúc”. Sách hiện đang được phục vụ tại phòng Đọc, phòng Mượn và phòng Địa chí Thư viện tỉnh Vĩnh Phúc.
Hoàng Thị Thanh Bình