Có bao giờ bạn tự hỏi: Tại sao một số người thành công vang dội trong khi những người khác có cùng chỉ số IQ lại không có chút tiếng tăm? Liệu có điều gì bí mật ẩn sau danh tiếng đó? Bạn luôn mong muốn thành công? Bạn mơ ước trở thành một nhân vật xuất chúng? Nếu bạn làm trong lĩnh vực công nghệ thông tin, những yếu tố nào giúp bạn có thể trở thành một người như Bill Gates? Nếu hoạt động trong lĩnh vực nghệ thuật, bạn từng bao giờ so sánh mình với ban nhạc The Beales hay thiên tài Mozart chưa? Cuốn sách “Những kẻ xuất chúng” giản dị này có những chỉ dẫn, gợi mở con đường hướng mỗi người tới thành công như mong ước.

Malcolm Gladwell, tác giả cuốn sách “Những kẻ xuất chúng” là một trong những học giả hàng đầu thế giới hiện nay. Ông là tác giả của ba cuốn sách bán chạy nhất theo tạp chí New York Time: “Trong chớp mắt” và “Điểm bùng phát” và “Những kẻ xuất chúng”,  tác giả từng được tạp chí Time bầu chọn là một trong 100 tác giả có ảnh hưởng nhất thế giới. Năm 2007, ông nhận giải nhất của Hiệp hội Xã hội học Mỹ cho các bài viết về vấn đề xã hội. Các cuốn sách và bài viết của Gladwell thường đề cập đến những mối liên hệ bất ngờ của các nghiên cứu trong khoa học xã hội và ứng dụng các công trình nghiên cứu đặc biệt là trong lĩnh vực xã hội học, tâm lý học và tâm lý học xã hội.

Cuốn sách “Những kẻ xuất chúng”, thông qua các phân tích về xã hội, văn hoá và thế hệ của những nhân vật kiệt xuất như Bill Gates, ban nhạc The Beatles, các luật sư cự phách phố Wall... tác giả đưa ra quan điểm của mình về nguồn gốc và bí quyết thành công trong cuộc sống. Nội dung cuốn sách gồm 2 phần:

Phần I: Cơ hội,  gồm có 5 chương.

Chương 1.Hiệu ứng Matthew:Mở đầu chương,“Vì phàm ai đã có thì được cho thêm và sẽ có dư thừa; còn ai không có thì ngay cái đang có cũng bị lấy đi”. Tác giả đã chỉ ra những dẫn chứng rất thuyết phục chứng minh rằng chính những người vốn đã thành công, nhiều khả năng nhất sẽ nhận được loại cơ may đặc biệt nhất để dẫn tới thành công hơn nữa. Chính những người giàu sẽ nhận được những khoản cắt giảm thuế kếch xù nhất. Chính những sinh viên giỏi giang nhất sẽ có được sự dạy dỗ tốt nhất và chú ý nhiều nhất.Thành công chính là kết quả của cái mà nhà xã hội học gọi tên là  “ưu thế tích tụ”. Trong “Sức mạnh của thói quen” cũng đề cập đến sức mạnh của những lợi thế nhỏ, tích tiểu thành đại. Và những người thành công cũng vậy: Khởi đầu của họ chỉ khá hơn một chút. 

Chương 2. Quy tắc 10 000 giờ:Trong suốt gần một thế hệ, chúng ta đã đặt ra câu hỏi: có tồn tại tài năng thiên bẩm? Lời đáp hiển nhiên là có. Thành công chính là tài năng cộng sự chuẩn bị. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng cần chuẩn bị 10.000 giờ để đạt đến sự tinh thông thực sự và đạt đẳng cấp thế giới - trong bất cứ lĩnh vực nào. Con số 10.000 giờ quả thật kỳ diệu: Mozart sáng tạo ra kiệt tác khi ông 21 tuổi: sau 10.000 giờ đồng hồ rèn giũa; Beatles đã biểu diễn ở Hamburg ước chừng hàng trăm lượt. Tác giả cũng cho rằng: Luyện tập không phải thứ bạn làm khi bạn đã giỏi giang. Nó là thứ bạn làm để khiến bạn giỏi giang. Trong “Mật mã tài năng” cũng có ghi không phải luyện tập làm cho mọi thứ hoàn hảo  mà là luyện tập làm cho bao myelin được bọc nhiều lớp hơn, khiến ta đạt được sự thông thạo. Như vậy, ta có thể thấy rằng sự chuẩn bị luyện tập đóng vai trò quan trọng hơn nhiều so với tài năng thiên bẩm. Và để có thể luyện tập đủ 10.000 giờ, một con số rất lớn, lấy máy tính bấm là biết ngay, cần có một cơ hội đặc biệt nào đó như những ví dụ rất chi tiết trong sách mà tác giả đã đề cập tới: Bill Gates được ban tặng khoảng thời gian Hamburg,... Tóm lại, tất cả những nhân vật xuất chúng đều là những người hưởng lợi từ một vài cơ hội bất thường nào đó. Tác giả đã lấy ví dụ bằng việc phân tích bảng danh sách 75 nhân vật giàu có nhất trong lịch sử nhân loại, để chứng minh cho những cơ may ngầm ẩn mà những kẻ xuất chúng được hưởng lợi. 

Chương 3. Mối phiền phức với các thiên tài: Trong tập 4 của “Nghiên cứu di truyền về thiên tài”, Lewis Terman đã kết luận rằng “trí tuệ và thành công không hề tương ứng với nhau” . Và trí thông minh chỉ giữ vai trò quan trọng đến một điểm nút nào đó, vậy thì vượt qua điểm nút ấy, những thứ khác không liên quan đến trí thông minh sẽ thể hiện vai trò quan trọng hơn: giống như bóng rổ, một khi ai đó đủ cao, thì tiếp theo chúng ta sẽ quan tâm đến tốc độ, kỹ năng cầm bóng,... Và trong khóa học về khoa học thành công của đại học Michigan cũng khẳng định rằng yếu tố IQ chỉ chiếm 25% để quyết định thành công của một con người.

Chương 5. Ba bài học của Joe Flom:Joe Flom là sáng lập viên của hãng luật Skadden, Arps nổi tiếng ở Mỹ. Ông xuất thân trong một gia đình nhập cư nghèo. Vậy do đâu ông lại thành công đến như vậy? Tác giả đã chỉ ra 3 bài học từ cuộc đời của ông: Tầm quan trọng của việc là một người Do Thái: Ông là một người thông minh cao về chỉ số IQ và là một con người khôn ngoan, có trí thông minh thực tiễn cao: Nhờ vào hoàn cảnh gia đình, ông đã va chạm nhiều và biết cách hành xử khôn khéo. Ngoài ra, ông nỗ lực để phát huy tài năng của mình;  May mắn về nhân khẩu học: Sinh ra vào một thời điểm thích hợp,không sinh vào Đại khủng hoảng kinh tế, Thế chiến thứ hai; Công việc có ý nghĩa: Công việc của ông thỏa mãn 3 tiêu chí: phức tạp, độc lập, mối quan hệ giữa nỗ lực và tưởng thưởng, nỗ lực bao nhiêu, nhận lại thành quả bấy nhiêu.

Phần 2. Di sản, gồm có 4 chương:

Chương 6: Harlan, Kentuckey

Ở mõm Đông Nam Kentuckey, tọa lạc thị trấn Harlan. Những người định cư đầu tiên ở đây làm nghề chăn nuôi. Và điều này ảnh hưởng đến con cháu sau này của họ: người dân nơi đây có nhiều điều lo lắng. Họ luôn bị đặt dưới mối đe dọa tán gia bại sản triền miên do mất mát gia súc. Vậy nên họ phải quyết liệt: phải tỏ ra rành mạch, thông qua lời nói và hành động - rằng họ không yếu ớt. Họ sẽ phải đáp trả với thách thức dù là nhỏ nhất đối với thanh danh của họ và nền văn hóa danh dự mang ý nghĩa đó. 

Chương 7: Lý thuyết chủng tộc của các vụ rơi máy bay

Trước năm 1999, Korean Air đã từng có rất nhiều vụ rớt máy bay. Nguyên nhân chủ yếu là do con người: mặc dù cơ phó phát hiện ra sai lầm, nhưng họ chỉ nói bóng nói gió. Tuy nhiên, cơ trưởng không hiểu ẩn ý nên đã không khắc phục sự cố kịp thời. Vậy do đâu mà cơ phó không dám nói thẳng? Đó là do nền văn hóa của họ có “chỉ số khoảng cách quyền lực” liên quan đến thái độ tôn ti trên dưới cao. Cuối cùng, đến năm 2003, Korean Air đã bắt đầu cải tổ bằng việc mời một chuyên gia của nước ngoài sang phụ trách điều hành bay. Ông đã thay đổi ngôn ngữ của Korean Air sang tiếng Anh: Trong tiếng Anh, những người phi công sẽ được giải thoát khỏi cách phân định thứ bậc trên dưới rạch ròi của Hàn Quốc. Thay vào đó, các phi công sẽ tham dự vào một nền văn hóa và ngôn ngữ với một di sản hoàn toàn khác biệt. Và sau đó đã có một sự thay đổi thần kỳ.

Chương 8: Những ruộng lúa nước và bài kiểm tra toán

Tại sao lại có định kiến cho rằng người châu Á giỏi Toán vậy nhỉ? Qua chương này, tác giả đã chỉ ra 2 nguyên nhân chính. Nguyên nhân thứ nhất là do tồn tại sự khác biệt lớn trong việc xây dựng hệ thống gọi tên số giữa phương Tây và châu Á: Hệ thống số đếm của châu Á rất logic trong khi hệ thống của tiếng Anh thì bất quy tắc cao độ thay vì nói là “oneteen”, “twoteen”, “threeteen” thì lại nói là “eleven”, “twelve” “thirteen”,... Khác biệt ấy đồng nghĩa với việc trẻ em châu Á học đếm và thực hiện phép toán nhanh hơn trẻ em Mỹ. Nguyên nhân thứ hai là do sự kiên trì thừa hưởng được từ nền văn minh lúa nước. Một vài nghiên cứu đưa ra ước lượng về thời gian lao động của một nông dân trồng lúa nước ở châu Á là khoảng 3000 giờ/ năm.

Chương 9: Thỏa thuận của Marita:Marita là một học sinh của học viện KIPP - một chương trình học đặc biệt với thời gian học nhiều hơn các trường trung học thông thường ở Mỹ 50-60%. Nhờ vào KIPP, cùng sự chăm chỉ mà rất nhiều trường hợp từ học lực không tốt đã trở thành người đầu tiên của gia đình vào đại học mặc dù hoàn cảnh gia đình khó khăn. Qua đó, tác giả gửi gắm triết lý về mối quan hệ giữa nỗ lực và tưởng thưởng và tầm quan trọng của việc được trao cơ hội bởi ông cho rằng: Con người ta không có ai ngu dốt, hơn kém nhau chỉ ở chỗ có hay không có cơ hội mà thôi.

Với cuốn sách nhỏ này, bạn có thể tìm được những gợi ý đơn giản nhưng vô cùng hữu hiệu cho con cái hoặc cho chính bản thân bạn. Từ cách nhìn và những lập luận trong cuốn sách, suy nghĩ về Việt Nam, chúng ta mới có thể thấy vì sao có những thế hệ vàng trong tất cả các lĩnh vực từ thể thao đến khoa học hay trong xã hội, tại sao thành công của thế hệ này rất khác biệt với thành công của các thế hệ khác cũng như có thể dự đoán về thành công của chính thế hệ mình… Đây là một quyển sách hay, đầy tính thuyết phục, mang lại góc nhìn mới mẻ, thú vị, thoát khỏi tư duy lối mòn: Khi nhắc đến thành công, người ta thường chỉ xét tới kỹ năng, sự kiên trì,... mà không hề kề đề cập tới vai trò quan trọng của cơ hội và di sản. Ngoài ra, lối viết đầy cuốn hút của tác giả Malcolm Gladwell đã góp phần nhấn mạnh nội dung của quyển sách. Tóm lại, thành công là sự hội tụ của nhiều yếu tố: tài năng, sự luyện tập, kiên trì, các cơ hội và di sản.

Cuốn sách “Những kẻ xuất chúng” của tác giả Malcolm Gladwell, do Nhà xuất bản Thế giới trẻ phát hành năm 2021, sách dày 411 trang, khổ 21 cm. Sách hiện đang được phục vụ bạn đọc tại phòng Đọc và phòng Mượn của Thư viện tỉnh Vĩnh Phúc.

Bùi Nga