“Dế Mèn phiêu lưu ký”là một truyện đồng thoại đặc sắc của nhà văn Tô Hoài. Trong đó, Dế Mèn được hình tượng hoá thành nhân vật chính với những đặc điểm tính cách của một con dế mới lớn nhưng lại mang những nét tâm lý, những ước mơ, những thói hư tật xấu, những thành công, những vấp ngã đầu đời quen thuộc tuổi nhỏ mà ai cũng từng trải qua.

Truyện gồm 10 chương, kể về những cuộc phiêu lưu của Dế Mèn qua thế giới muôn màu muôn vẻ của những loài vật nhỏ bé. Theo chân Dế Mèn, bạn đọc sẽ được lạc vào thế giới loài vật gần gũi, thân thương với toàn những con vật gắn chặt với đời sống thôn quê dân dã như: bác Xiến Tóc, Võ sĩ bọ ngựa, Châu Chấu Voi, Ếch Cốm, Chuồn Chuồn… 

          Chương 1: Kể về bài học đường đời đầu tiên của Dế Mèn.

          Chương 2 - 9: Kể về những cuộc phiêu lưu của Mèn, với người bạn đường là Dế Trũi.

          Chương 10: Kể về việc Mèn cùng Trũi về nhà và nghỉ ngơi, dự tính cuộc phiêu lưu mới.

            Mở đầu câu chuyện, tác giả đưangười đọc đến ngay với cuộc sống của nhân vật Dế Mèn một cách đầy thích thú, trước hết vì chú có ý chí muốn sống độc lập từ thuở bé. “Tôi sống độc lập từ thuở bé. Đấy là tục lệ lâu đời trong họ dế chúng tôi. Vả lại, mẹ thường bảo chúng tôi rằng: Phải như thế, để các con biết kiếm ăn một mình cho quen đi. Con cái mà cứ nhong nhóng ăn bám vào bố mẹ thì chỉ sinh ra tính ỷ lại, xấu lắm, rồi ra đời không làm nên trò trống gì đâu. Bởi thế, lứa sinh nào cũng vậy, đẻ xong là mẹ tôi nghĩ ngay đến việc thu xếp cho con cái ra ở riêng”. Cũng kể từ khi ấy, Mèn bắt đầu cuộc sống độc lập của mình một cách đầy chủ động. Mèn là một người tháo vát, chú biến ngay cái hang cũ nông choèn của mình thành một nơi cư trú rộng rãi, có đủ phòng trước, phòng sau, tầng trên, tầng dưới. Vừa sinh hoạt được thoải mái, vừa đề phòng được khi nguy hiểm. Chú đào hang chăm chỉ. Ban ngày cần cù làm việc, tối đến chú ca hát và uống sương đêm. Đáng yêu biết mấy hình ảnh chú dế cường tráng, tay chân nở nang, thân hình vạm vỡ, đôi càng mẫm bóng, đôi cánh chắc khỏe. Được như vậy là nhờ chú ăn uống điều độ và luôn luôn cố gắng rèn luyện.

Đã bắt đầu cuộc sống độc lập nhưng Mèn vẫn mang những tính cách của một chú dế mới lớn, hay gây gổ, cà khịa với mọi người, nhất là hay bắt nạt kẻ yếu. Bài học đầu tiên cho sự ngỗ ngịch khiến chú ân hận suốt đời, ấy là hành động của chú khi gặp chị Cốc: trêu chọc chị Cốc nhưng chú lại hèn nhát lẩn vào trong hang để mặc tai hoạ đến với Dế Choắt (chú dế hàng xóm, sát cạnh cửa hang của Mèn). Chính trò nghịch ngợm vô trách nhiệm của Dế Mèn đã khiến Dế Choắt phải trả giá bằng mạng sống của mình. Trước khi tắt thở, Choắt nói với Mèn một câu: “Thôi, tôi ốm yếu quá rồi, chết cũng được. Nhưng trước khi nhắm mắt, tôi khuyên anh: Ở đời mà có thói hung hăng bậy bạ, có óc mà không biết nghĩ, sớm muộn rồi cũng mang vạ vào mình đấy”. Sau câu nói ấy của Choắt, Mèn trở nên rất ăn năn. “Giá tôi không trêu chị Cốc thì Choắt đâu đến nỗi. Cả tôi nữa, nếu không nhanh chân chạy vào hang thì tôi cũng chết toi rồi. Tôi đem xác Dế Choắt đến chôn vào một vùng cỏ bùm tum. Tôi đắp thành nấm mộ to. Tôi đứng lặng giờ lâu, nghĩ về bài học đường đời đầu tiên”.

Tiếp theo là cuộc phiêu lưu của chú Dế Mèn. Đây cũng là quá trình trưởng thành của chú dế mới lớn. Dõi theo từng chặng mà lo âu, giận dữ trước những tai nạn đến với chú. Có lúc chú lọt vào tay một cậu bé để trở thành Dế Chọi. Một lần khác, tưởng là chú đã khép lại cuộc đời trôi nổi của mình trong chiếc hang u tối của anh chim Bói Cá. Thế nhưng chính qua những bước đường gian khó hiểm nguy ấy mà chú đã trưởng thành thực sự. Ai không mừng rỡ và xúc động khi gặp lại Dế Mèn ở tổng Châu Chấu. Không còn nữa một Dế Mèn hung hăng ngổ ngáo. Chỉ thấy bấy giờ, một Dế Mèn khiêm cung, độ lượng, biết trọng danh dự của mình. Khi ấy trước anh chàng Bọ Ngựa kiêu căng, Dế Mèn đã chiến thắng trong tiếng hoan hô cuồng nhiệt.

Trên chuyến hành trình của mình, Dế Mèn kết tình anh em cùng Dế Trũi – một người bạn tốt, giỏi võ, vui tính. Họ cùng nhau chu du khắp thế gian. Lúc Trũi bị mất tích, Mèn buồn bã, nhiều lần Mèn ngửa mặt vào không trung, gọi tên Trũi thảm thiết. Đặc biệt hơn, trong cuộc đọ sức với đàn Châu Chấu Voi đã làm ngời sáng lên hình ảnh một Dế Mèn thủy chung trong tình bạn. Dế Mèn đã quyết tâm đi tìm Dế Trũi bởi chúng đã hứa: “sinh tử có nhau”, “không bỏ nhau khi hoạn nạn”. Đẹp đẽ biết bao hình ảnh Dế Mèn một mình lặn lội giữa cảnh trời đông: gió bấc lạnh buốt, đồng ruộng khô nẻ, gió rét căm căm  để đi tìm Dế Trũi. Xúc động biết bao là tình bạn ấy, thứ tình bạn sướng khổ có nhau, nguy nan không rời bỏ nhau là như vậy.Rồi cảnh hai chú dế gặp lại nhau mừng mừng, tủi tủi thật cảm động. Hình ảnh ấy gợi lên cho chúng ta một niềm xúc động, cảm phục tình cảm mà Mèn và Trũi dành cho nhau. Cũng giống như con người vậy, phải qua khó khăn, thử thách mới hiểu hết được nhau, thêm yêu quý và tôn trọng nhau. Câu chuyện rất đề cao giá trị của tình bạn, nếu cuộc sống này không có tình bạn, thì thật sự rất lẻ loi, cô độc.

Tuy nhiên, hình ảnh đẹp đẽ nhất, gây xúc động lớn nhất đối với người đọc là Dế Mèn sau cuộc phiêu lưu đầy gian khổ đã trở thành một người chiến sĩ đấu tranh cho hoà bình. Sau cuộc hành trình của mình, Dế Mèn hiểu thêm ra: Tất cả mọi người lao động chân chính hướng thiện trên mặt đất này đều khao khát cuộc sống hoà bình và hữu nghị. Vậy thì việc gì lại phải có chiến tranh. Sở dĩ như thế là do không hiểu bạn bè của mình, Dế Mèn đã dấn thân đi vào xứ Kiến để bàn bạc giải thích làm cho Kiến chúa hiểu ra mà gác lại những cuộc tấn công dồn dập vì hiểu lầm. Việc làm của Dế Mèn đã có kết quả mĩ mãn. Nhờ họ hàng nhà Kiến mà Dế Mèn đã làm được một việc hết sức ý nghĩa. Đó là kêu gọi các loài vật kết tình anh em. Việc làm này đã khiến cho các loài vật trở nên đoàn kết, đồng sức đồng lòng. Thế giới bỗng trở nên tươi đẹp hơn, cuộc sống trở nên có ý nghĩa hơn với đầy tình yêu thương, chia sẻ.

Dưới ngòi bút linh hoạt, sự quan sát tinh tế và kỹ lưỡng, ngôn ngữ tự nhiên, phóng khoáng, tác giả Tô Hoài đã vẽ nên một thế giới với muôn vàn những tình cảm mới lạ, những ham thích thiết thực và đầy phiêu lưu, những rung động tinh tế trước vẻ đẹp cuộc đời và thiên nhiên. Thông qua câu chuyện, tác giả mang đến cho người đọc những bài học đắt giá. Cảm xúc và ấn tượng đọng lại khá sâu trong tâm tư hầu hết những ai đã từng đọc “Dế Mèn phiêu lưu ký” là tình bạn. Bên cạnh đó,“Dế Mèn phiêu lưu ký” còn nhắc nhở thế hệ trẻ phải ham hiểu biết, trọng lẽ phải, khao khát lý tưởng và quyết tâm hành động cho những mục đích cao đẹp. Chỉ có tuổi trẻ mới mạnh mẽ, sôi nổi, ham hiểu biết, ham cái mới, ham phiêu lưu, khám phá. Dế Mèn còn ôm hoài bão kêu gọi “muôn loài cùng nhau kết anh em”. Đó là bài học về tình yêu hòa bình, tôn trọng lẫn nhau. Đây cũng là một tư tưởng tiến bộ, tốt đẹp. Ngoài ra, tác phẩm còn dạy cho thiếu nhi biết ăn uống điều độ, rèn luyện sức khỏe một cách khoa học. Vì những lẽ ấy mà Mèn vẫn luôn đồng hành cùng những thế hệ đang tới. Cuộc phiêu lưu của Dế Mèn không dừng lại. Tuổi trẻ luôn phiêu lưu với những đam mê, háo hức và cả ngây thơ, dại dột. “Dế Mèn phiêu lưu ký” sẽ còn sống mãi với thời gian.

Nhà phê bình văn học Phạm Xuân Nguyên có nhận xét về Tô Hoài và truyện “Dế mèn Phiêu lưu ký”: “Một con dế đã từ tay ông thả ra chu du thế giới tìm những điều tốt đẹp cho loài người. Và con dế ấy đã mang tên tuổi ông đi cùng trên những chặng đường phiêu lưu đến với cộng đồng những con vật trong văn học thế giới, đến với những xứ sở thiên nhiên và văn hóa của các quốc gia khác. Dế Mèn Tô Hoài đã lại sinh ra Tô Hoài Dế Mèn, một nhà văn trẻ mãi không già trong văn chương…”

Còn Tiến sĩ Nguyễn Đăng Điệp lại nhận xét: “ Ông hiểu về tư duy trẻ thơ, kể với trẻ theo cách nghĩ của chúng, lý giải sự vật theo lô gích của trẻ. Hơn thế, với biệt tài miêu tả loài vật, Tô Hoài dựng lên một thế giới gần gũi với trể thơ. Khi cần, ông biết đem vào chất du ký khiếu cho độc giả nhỏ tuổi vừa hồi hộp theo dõi, vừa thích thú khám phá”.

Tác giả Tô Hoài phát biểu: “Biết ước mơ và hành động, Dế Mèn của tôi chắc chắn là bạn chung thủy với thế hệ tuổi thơ của bạn”.

          Truyện “Dế Mèn phiêu lưu ký” hiện đang được phục vụ tại phòng Đọc của Thư viện tỉnh và được luân chuyển tới các thư viện xã, phường, các điểm sách lưu động tại các trường học trong tỉnh. Kính mời độc giả đón đọc!

Hoàng Thị Thanh Bình